Tiroid nedir? Belirtileri, hipotiroidi ve hipertiroidi farkı

Tiroid, boynun ön alt bölümünde, gırtlağın hemen altında yer alan kelebek şeklinde bir iç salgı (endokrin) bezidir; başlıca görevi T3 (triiyodotironin) ve T4 (tiroksin) hormonlarını salgılayarak vücudun metabolizma hızını düzenlemektir. Bu bez gereğinden fazla çalıştığında (hipertiroidi) çarpıntı, kilo kaybı, terleme ve sinirlilik; gereğinden yavaş çalıştığında (hipotiroidi) ise yorgunluk, kilo alma, üşüme ve kabızlık gibi neredeyse birbirinin tam tersi belirtiler ortaya çıkar. Tiroidin nasıl çalıştığını gösteren en hassas tarama, kandan bakılan TSH düzeyidir ve tiroid hastalıkları çoğunlukla endokrinoloji uzmanınca takip edilir.

Tiroid bezi nedir, ne işe yarar?

Tiroid bezi, boynun ön kısmında gırtlak çıkıntısının hemen altında bulunan, sağlı sollu iki lobdan oluşan kelebek biçimli bir bezdir. Salgıladığı tiroid hormonları (T3 ve T4) kana karışarak tüm vücuda yayılır ve neredeyse her organı etkiler: kalp atış hızını, vücut ısısını, kilo ve enerji dengesini, sindirim sistemini, cilt ve saç sağlığını, hatta ruh hâlini düzenler. Kısacası tiroid, vücudun metabolizma ayarı gibi çalışır; hormon üretimi arttığında sistem hızlanır, azaldığında yavaşlar.

Tiroidin bu hormonları üretebilmesi için besinlerle alınan iyot gereklidir. Bezin ne kadar hormon salgılayacağını ise beyindeki hipofiz bezi, salgıladığı TSH (tiroid uyarıcı hormon) aracılığıyla kontrol eder. Bu denge bozulduğunda tiroid ya az ya da çok hormon üretir ve ilgili hastalık tablosu ortaya çıkar. Tıbbi terimlerin kısa açıklamaları için haber sözlüğümüzden yararlanabilirsiniz.

Hipotiroidi belirtileri: tiroidin yavaş çalışması

Hipotiroidi, tiroid bezinin vücudun ihtiyacı olan yeterli hormonu üretememesi, yani yavaş çalışması durumudur. Metabolizma yavaşladığı için belirtiler de sinsi ve yavaş gelişir. En sık görülenler şunlardır: sürekli yorgunluk ve halsizlik, sebepsiz kilo alma, üşüme / soğuğa aşırı hassasiyet, kabızlık, cilt kuruluğu, saç dökülmesi ve saçlarda matlaşma, uyku hâli, unutkanlık, seste kabalaşma, kadınlarda adet düzensizliği ve zaman zaman depresyon benzeri çökkün ruh hâli.

Erişkinlerde hipotiroidinin en sık nedeni, bağışıklık sisteminin tiroid dokusuna saldırdığı Hashimoto (Haşimoto) tiroiditi adlı otoimmün hastalıktır. Ayrıca tiroid ameliyatı, radyoaktif iyot tedavisi ve bazı bölgelerde iyot eksikliği de hipotiroidiye yol açabilir. Tedavi genellikle basittir: eksik kalan hormonun yerine hekim kontrolünde ağızdan alınan levotiroksin (sentetik T4) ilacı verilir ve doz, kan testleriyle ayarlanır.

Hipertiroidi belirtileri: tiroidin hızlı çalışması

Hipertiroidi, tiroid bezinin aşırı çalışıp kana gereğinden fazla hormon salması, yani hızlı çalışması durumudur. Metabolizma hızlandığı için belirtiler hipotiroidinin tam tersidir: çarpıntı ve hızlı/düzensiz nabız (taşikardi, aritmi), iştah normal ya da artmış olmasına rağmen kilo kaybı, terleme ve sıcağa tahammülsüzlük, sinirlilik, huzursuzluk ve uykusuzluk, ellerde ince titreme, sık dışkılama ve kadınlarda adet düzeninde değişiklik. Bazı hastalarda gözlerde belirginleşme ve boyunda şişlik de görülebilir.

Hipertiroidinin en sık nedeni, tiroidi sürekli uyaran otoimmün bir hastalık olan Graves (Basedow) hastalığıdır; ayrıca aşırı çalışan tiroid nodülleri de tabloya yol açabilir. Tedavide hormon üretimini baskılayan antitiroid ilaçlar, radyoaktif iyot tedavisi veya gerektiğinde cerrahi seçenekleri kullanılır. Doğru tedaviyle hipertiroidi büyük ölçüde kontrol altına alınabilen bir hastalıktır.

Guatr ve tiroid nodülü nedir?

Guatr, tiroid bezinin herhangi bir nedenle büyümesi anlamına gelen genel bir terimdir; tek başına bir hastalık değil, bir bulgudur. Guatrı olan bir kişide tiroid az çalışıyor (hipotiroidi), çok çalışıyor (hipertiroidi) ya da normal çalışıyor olabilir. Dünyada guatrın en klasik nedeni iyot eksikliğidir; bu yüzden birçok ülkede olduğu gibi Türkiye’de de sofra tuzuna iyot eklenmesi yaygınlaşmıştır.

Tiroid içinde oluşan yumru ya da kitlelere ise nodül denir. Nodüller toplumda oldukça yaygındır ve büyük çoğunluğu iyi huyludur. Yine de bir nodül tespit edildiğinde, boyutunun ve yapısının tiroid ultrasonu ile değerlendirilmesi, gerektiğinde ince iğne biyopsisi yapılması ve hormon durumunun kan testiyle kontrol edilmesi önemlidir. Bu kararları mutlaka bir hekimin vermesi gerekir.

Tiroid testi nasıl yapılır? TSH, T3 ve T4

Tiroid fonksiyonunu değerlendirmenin en pratik ve en hassas yolu, basit bir kan tahliliyle bakılan TSH (tiroid uyarıcı hormon) düzeyidir. TSH beyindeki hipofiz bezinden salgılanır ve tiroidi çalışmaya teşvik eder; bu nedenle çoğu zaman tiroidin durumu hakkında ilk ipucunu TSH verir. Yetişkinlerde normal TSH aralığı genellikle yaklaşık 0,4 – 4,0 mIU/L olarak kabul edilir (laboratuvara ve gebelik gibi özel durumlara göre değişebilir).

Yorumlanışı çoğu kişinin sandığının aksine terstir: TSH yüksekse tiroid genellikle yavaş çalışıyordur (hipotiroidi), çünkü hipofiz tembel bezi daha çok uyarmaya çalışır; TSH düşükse tiroid genellikle fazla çalışıyordur (hipertiroidi). Tablo netleşmediğinde hekim ayrıca serbest T4 ve serbest T3 hormonlarına, Hashimoto veya Graves şüphesinde tiroid antikorlarına (anti-TPO gibi) ve gerektiğinde tiroid ultrasonuna bakar. Kilonuzu takip ederken sağlıklı aralığı görmek için Vücut Kitle İndeksi (BMI) hesaplama rehberimize de göz atabilirsiniz.

Tiroid için ne yemeli, hangi doktora gidilmeli?

Sağlıklı bir tiroid için beslenmenin temel taşı yeterli ama aşırı olmayan iyot alımıdır. İyot eksikliğine bağlı guatrdan korunmada iyotlu sofra tuzu, deniz ürünleri ve süt ürünleri yardımcı olur. Ancak daha fazla iyot her zaman daha iyi değildir: özellikle hipertiroidisi veya Hashimoto’su olanlarda aşırı iyot zararlı olabileceği için beslenme değişikliklerini kendi başınıza yapmak yerine hekiminize danışmanız gerekir.

Boyunda şişlik, açıklanamayan çarpıntı ya da halsizlik, hızlı kilo alıp verme, sürekli üşüme veya terleme gibi belirtileriniz varsa öncelikle iç hastalıkları (dahiliye) hekimine başvurabilir, tiroid hastalığı düşünülen durumlarda ise doğrudan endokrinoloji ve metabolizma hastalıkları uzmanına yönlendirilirsiniz. Tiroid hastalıklarının erken teşhisi, kalp ve genel sağlık üzerindeki olası etkilerini önlemek açısından önemlidir.

Uyarı: Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amaçlıdır ve profesyonel tıbbi tavsiyenin yerine geçmez. Tiroid şikâyetleriniz için kesin teşhis, ilaç ve doz kararları yalnızca bir hekim (tercihen endokrinoloji uzmanı) tarafından, muayene ve tahlillerle verilmelidir.