B12 eksikliği belirtileri nelerdir? Nedenleri ve tedavisi

B12 eksikliği, kanda B12 vitamini düzeyinin normal değerin (yetişkinlerde genellikle 200 pg/mL) altına inmesi durumudur. Kısa cevap: en sık yorgunluk, halsizlik, nefes darlığı, el ve ayaklarda karıncalanma, ciltte solukluk ve unutkanlık gibi belirtiler verir; nedeni yetersiz beslenme ya da emilim bozukluğu olabilir ve doktor kontrolünde hap veya iğne şeklinde takviyeyle giderilir. Bu rehberde belirtileri, nedenleri, nelere yol açtığı, nasıl giderildiği, ne yenmesi gerektiği ve hangi doktora başvurulacağı adım adım anlatılıyor.

B12 eksikliği nedir?

B12 vitamini (kobalamin), suda çözünen ve vücudun kendi başına üretemediği, yalnızca hayvansal gıdalarla ya da takviyeyle alınabilen bir vitamindir. Kırmızı kan hücrelerinin yapımı, sinir sisteminin sağlıklı çalışması ve DNA sentezi için gereklidir. Vücut B12'yi başlıca karaciğerde depolar; bu nedenle eksiklik çoğu zaman yıllar içinde yavaşça gelişir ve belirtiler geç fark edilir. Kandaki B12 düzeyi genellikle 200-900 pg/mL aralığında normal kabul edilir; 200 pg/mL altındaki değerler eksiklik olarak değerlendirilir. Konuyla ilgili temel bilgiye B12 vitamini terimimizden de ulaşabilirsiniz.

B12 eksikliği belirtileri nelerdir?

B12 eksikliğinin belirtileri hem kan hem de sinir sistemini ilgilendirir ve yavaş ilerler. En sık görülenler şunlardır: sürekli yorgunluk ve halsizlik, nefes darlığı, çarpıntı, baş dönmesi, ciltte solukluk veya hafif sararma. Sinir sistemiyle ilgili belirtiler ise el ve ayaklarda karıncalanma ve uyuşma, dengesizlik, kaslarda güçsüzlük şeklinde ortaya çıkabilir. Bunlara ek olarak dilde yanma ve kızarıklık (glossit), ağız yaraları, iştahsizlik, unutkanlık, konsantrasyon güçlüğü ve depresif ruh hali görülebilir. B12 eksikliğinden ilk etkilenen dokular arasında beyin ve sinir dokusu yer aldığı için uzun süren unutkanlık, hafıza zayıflığı veya odaklanamama varsa bir hekime danışmak önemlidir.

B12 eksikliği neden olur?

B12 eksikliğinin başlıca iki temel nedeni vardır: yetersiz alım ve emilim bozukluğu. Yetersiz alım, hayvansal gıda tüketmeyen vegan ve vejetaryen bireylerde sık görülür. Emilim tarafında ise en bilinen sebep pernisiyöz anemidir; bu otoimmün hastalıkta mide, B12'nin bağırsaktan emilmesi için gerekli olan intrinsik faktör adlı proteini yeterince üretemez. Ayrıca gastrit, çölyak ve Crohn gibi mide-bağırsak hastalıkları, mide veya bağırsak ameliyatları (örneğin obezite cerrahisi), ilerleyen yaşla birlikte azalan mide asidi, uzun süreli metformin veya mide asidini baskılayan ilaç (PPI) kullanımı ve aşırı alkol tüketimi de emilimi bozarak eksikliğe yol açabilir. Gebelik ve emzirme döneminde ihtiyaç arttığı için bu dönemlerde de eksiklik gelişebilir.

B12 eksikliği nelere yol açar?

Tedavi edilmeyen B12 eksikliği zamanla ciddi sorunlara yol açabilir. Kan yönünden en önemli sonucu, kırmızı kan hücrelerinin büyük ve az sayıda üretildiği megaloblastik anemidir. Sinir sistemi açısından en dikkat çeken risk, geç kalındığında kalıcı olabilen sinir hasarı (periferik nöropati), yürüme ve denge bozukluğu ile hafıza ve bilişsel işlevlerde gerilemedir. Uzun süreli eksiklik, kanda homosistein düzeyini yükselterek kalp-damar hastalığı riskiyle de ilişkilendirilir. Bebek ve çocuklarda B12 eksikliği büyüme-gelişme geriliğine neden olabilir. İyi haber şu ki eksiklik erken fark edilip giderildiğinde belirtilerin çoğu geri döner; bu yüzden erken teşhis kritik önem taşır.

B12 eksikliği nasıl giderilir? (tedavi)

B12 eksikliğinin tedavisi nedenine ve düzeyin ne kadar düşük olduğuna göre planlanır. Hafif eksikliklerde ve beslenmeye bağlı durumlarda genellikle ağızdan yüksek doz B12 hapları yeterli olurken; emilim bozukluğu, pernisiyöz anemi ya da belirgin düşük değerlerde kas içine yapılan B12 iğnesi (intramüsküler enjeksiyon) tercih edilir. Tedavi çoğunlukla önce bir yükleme dozuyla başlar, ardından değerler yükseldikçe idame dozuna geçilir. Pernisiyöz anemi gibi kalıcı emilim sorunlarında takviyenin ömür boyu sürmesi gerekebilir. Doğru doz ve süre kişiden kişiye değiştiği için takviye mutlaka kan değerlerine bakılarak ve hekim kontrolünde kullanılmalı, tedavi süresince düzey aralıklı olarak izlenmelidir.

B12 eksikliğinde ne yemeli?

B12 vitamini neredeyse yalnızca hayvansal kaynaklı besinlerde bulunur; bu nedenle beslenmeye bağlı eksiklikte tabağa hayvansal protein eklemek önemlidir. En zengin kaynaklar karaciğer ve diğer sakatatlar, kabuklu deniz ürünleri (midye, istiridye), balık (özellikle ton balığı ve somon), kırmızı et, yumurta ve süt ürünleridir (süt, yoğurt, peynir). Bitkisel besinlerde kayda değer B12 bulunmadığı için vegan ve vejetaryenlerin B12 ile güçlendirilmiş gıdalara (bazı tahıl gevrekleri, bitki bazlı sütler) ya da takviyeye yönelmesi önerilir. Yetişkinler için günlük B12 ihtiyacı ortalama 2,4 mcg, gebe ve emziren kadınlarda ise biraz daha yüksektir. Aşağıdaki tablo, öne çıkan besinlerin yaklaşık B12 içeriğini göstermektedir.

B12 eksikliği için hangi doktora gidilir?

B12 eksikliğinden şüphelenildiğinde ilk başvuru noktası genellikle aile hekimi ya da iç hastalıkları (dahiliye) uzmanıdır; basit bir kan testiyle B12 düzeyi kolayca ölçülebilir. Anemi ön planda ise hematoloji (kan hastalıkları), emilim bozukluğu ya da mide-bağırsak sorunu düşünülüyorsa gastroenteroloji, karıncalanma ve denge kaybı gibi belirgin sinir belirtileri varsa nöroloji değerlendirmeye katılabilir. Hangi bölüme yönlendirileceğine, ilk muayeneyi yapan hekim belirtiler ve test sonuçlarına göre karar verir.

Bu içerik yalnızca genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; tıbbi tanı veya tedavi yerine geçmez. B12 eksikliğinden şüpheleniyorsanız veya burada sayılan belirtileri yaşıyorsanız, kendi kendinize takviye başlamadan önce mutlaka bir hekime başvurarak kan testi yaptırın ve tedavinizi doktor kontrolünde sürdürün.